Latest Post

जागतिक बँक World Bank

जागतिक बँक


वॉशिंग्टन डी.सीअमेरिकेची संयुक्त संस्थानेयेथील जागतिक बँकेच्या मुख्यालयाची इमारत.
जागतिक बँक 

(इंग्लिशWorld Bankवर्ल्ड बँक) ही एक आंतरराष्ट्रीय वित्त आणि पतपुरवठा संस्था आहे. हीची स्थापना डिसेंबर २७इ.स. १९४4 मध्ये झाली. ब्रेटन वुडस् पद्धती(इंग्लिशBretton Woods System) समितीच्या जागतिक आर्थिक नियंत्रण शिफारशीं वापरण्यात आल्या होत्या. या समिती मध्ये ४५ मित्रराष्ट्रे होतीविकसनशील देश व विकसनशील देश यांना विकासासाठी कर्जपुरवठा करणारी संस्था असे याचे स्वरूप आहे. या बंकेने पहिले कर्ज फ्रांस या देशाला दिले.
गरीबी दूर करण्यासाठी ही बँक जगभरात विषेश प्रयत्नशील आहे.
जागतिक बँकेची उद्दिष्टे खालील प्रमाणे आहेत :
शिक्षणासाठी जागतिक बँक विषेश परिश्रम घेते. या साठी आंतरजालाधारित प्रशिक्षण व इतर पर्यायांचा उपयोग केला जात आहे.
भारतासहित अनेक देशांना या बँकेने विवीध प्रकल्पासाठी कर्जे दिली आहेत. पैकी भारतातील गुजरात मधील नर्मदा नदी वरील विवादास्पद धरण सरदार सरोवर प्रकल्पाचे कर्ज या बेंकेने प्रकल्पातील धोके दिसून आल्याने परत घेतली आहे.
इ.स. १९९८ सालातल्या मंदीच्या काळात या जागतिक बँकेने मेक्सिको व इंडोनेशिया या देशांना दिलेला सल्ला आर्थीक दॄष्ट्या अतिशय धोक्याचा ठरला आहे.
विरोधी बाजू
याच वेळी बॅंकेचे विरोधक असेही म्हणतात की बँकेची काही लपवलेली उद्दीष्टेही आहेत. जसे की दुसऱ्या महायुद्धा नंतर साम्राज्य लयाला जात चाललेल्या इंग्लंड ला नवीन आर्थीक साम्राज्य उभारण्यासाठी या बॅंकेचा उपयोग करून घेतला आहे. बँकेचे माजी अध्यक्ष व अर्थतज्ज्ञ जोसेफ स्तिगलित्झ (इंग्रजी:Joseph E. Stiglitz) यानीही इ.स. १९९९ मध्ये बँकेच्या उद्दीष्टांशी सुसंगत नसलेल्या धोरणांवर टीका केली होती.
tags; mpsckatta.org , mpsc exam
source; wikipedia.org
 

क्वेश्चन बैंक ( Question Bank )

प्रश्नमालिका (Que Bank )

१) व्याघ्र प्रकल्पाच्या कोअर क्षेत्राचे किती टक्के क्षेत्र पर्यटन
क्षेत्र म्हणून केंद्र सरकारने घोषित केले?
उत्तर - २०%

२) १९६६ मध्ये प्रशासकीय सुधार आयोगाने कशाची शिफारस केली?
उत्तर - लोकपाल व लोकायुक्त

३) वर्ष २०१३ च्या 'विश्व बुद्धिबळ चॅम्पियनशिप'
प्रतियोगीतमध्ये कोणता खेळाडू विजयी ठरला?
उत्तर - मैग्नस कार्लसन

४) मधुमेहाच्या रुग्णांसाठी तयार करण्यात आलेल्या नवीन इन्सुलिन
इंजेकशनचे नाव काय आहे, ज्याचा प्रभाव रुग्णांच्या शरीरावर
३६-४० तास किंवा २ दिवसांपर्यंत राहणार आहे?
उत्तर - इन्सुलिन डेग्लूडेक

५) वर्ष २०१३ मध्ये 'भारतरत्न' या पदवीने सन्मानित भारतीय
वैज्ञानिक यांचे पूर्ण नाव काय आहे?
उत्तर - प्रो चिंतामणी नागेशा रामचंद्र राव

६) नामदेव ढसाल हे कोणत्या संघटनेचे नेते होते?
उत्तर - दलित पँथर

७) राष्ट्रपतींचा दयेचा अधिकार कोणत्या कलमात नमूद
केलेला आहे?
उत्तर - कलम ७२

८) वीज हा विषय कोणत्या सुचीत नमूद केला आहे?
उत्तर - समवर्ती सूची

९) मनोहर पर्रिकर कोणत्या राज्याचे मुख्यमंत्री आहेत?
उत्तर - गोवा

१०) प्रगति हे क्षेपणास्त्र कोणत्या प्रकारचे आहे?
उत्तर - जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे

११) उत्तर-मध्य रेल्वेचे मुख्यालय कोठे आहे?
उत्तर - अलाहाबाद

१२) पांबम बेट हे कोणत्या डॉन देशांमध्ये आहे?
उत्तर - भारत व श्रीलंका

१३) कोकण रेल्वेची महाराष्ट्रातील लांबी किती आहे?
उत्तर - ३८२ किमी

१४) एटिनोल म्हणून कोणते विटामिन ओळखले जाते?
उत्तर - विटामिन-अ (Vit-A)

१५) राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाला कोठे आहे?
उत्तर - पुणे

tags- mpsckatta.org mpsckatta mpsc katta

 

अंतरराष्ट्रीय नानेनिधि ( International Monetary Fund)

●● आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी ( International Monetary Fund ) …

● स्थापना - २७ डिसेंबर, १९४५

● उद्देश्य - आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील देवाण-घेवाणीत समतोल राखणे.

● मुख्यालय - वॉशिंग्टन, डी.सी. , अमेरिका

● अधिकृत भाषा - इंग्लिश , फ्रेंच आणि स्पॅनिश

● व्यवस्थापकीय संचालक - क्रिस्टीन लेगार्ड

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (इंग्लिश International Monetary Fund लघुरूप IMF, आयएमएफ) ही सदस्य
राष्ट्रांना मुख्यतः विनिमय दरावर आणि देवघेवींच्या ताळेबंदावर
प्रभाव टाकणार्या बृहत-अर्थशास्त्रीय धोरणांबाबत
पाठपुरावा करावयास लावून जागतिक वित्तीय व्यवस्थेवर लक्ष
ठेवणारी आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे. आंतरराष्ट्रीय विनिमय दरांमध्ये
स्थिरता आणणे आणि कर्जे, पुनर्रचना किंवा मदतीच्या मोबदल्यात
इतर राष्ट्रांना आपली आर्थिक धोरणे अधिक उदार बनवावयास लावून
विकास घडवून आणण्याचे घोषित ध्येय असणारी ही संस्था आहे.
मुख्यतः गरीब राष्ट्रांना ती दीर्घमुदतीची कर्जे देते. तिचे मुख्यालय
संयुक्त संस्थानातील वॉशिंग्टन, डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलम्बिया इथे
आहे.

● पार्श्वभूमी-
संपूर्ण जगात इ.स. १९२९ साली मंदीची लाट पसरली होती. त्यानंतर
इ.स. १९३१ मध्ये इंग्लंडने सुवर्णचलन बंद केले. पुन्हा नंतर यात
दुसऱ्या महायुद्धाचीही भर पडली. या तिन्ही घटनांचे विविध
देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर, चलनात्मक धोरणावर व आंतरराष्ट्रीय
व्यापारावर विपरीत परिणाम घडून आले. अनेक देशांनी आपापले
चलनविषयक वेगवेगळे धोरण सुरू केले. यामुळे संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय
व्यापार अडचणीत आला. अनेक देशांची अर्थव्यवस्था कोलमडून
पडली. ही सर्व परिस्थिती लक्षात घेऊन लॉर्ड जे. एम. केन्स याने
आंतरराष्ट्रीय सलोखा प्रस्थापित होण्यासाठी एक योजना सादर
केली. या योजनेवर विचार करण्याससाठी अमेरिकेतील ब्रेटनवूड येथे
जुलै इ.स. १९४४ मध्ये एक परिषद बोलाविण्यात आली.
या परिषदेला ४४ देशांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. सदर परिषदेत
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (इंटरनॅशनल मॉनेटरी फंड) व आंतरराष्ट्रीय
पुनर्निर्माण व विकास बॅंक (जागतिक बॅंक) स्थापण्याचा सर्वानुमते
निर्णय घेण्यात आला. त्याअनुषंगाने आंतरराष्ट्रीय
नाणेनिधीची स्थापना २७ डिसेंबर, इ.स. १९४५ रोजी झाली व
प्रत्यक्ष कामकाज १ मार्च, इ.स. १९४७ रोजी सुरू झाले.

● उद्दिष्टे -
• आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील देवाण-घेवाणीत समतोल राखणे.
• परदेशी व्यापारातील असमतोल दूर करण्यासाठी परदेशी चलन प्राप्त करून देणे.
• चलनविषयक आंतरराष्ट्रीय सहकार्य प्रस्थापित करणे.
• एखाद्या देशाचे देय चलन फेडण्यासाठी अन्य चलन
देण्याची सुविधा आस्तित्त्वात आणणे.
• परदेशी चलन विनिमय दरात स्थैर्य प्राप्त करणे.

● निधी-
आयएमएफ निधी कोश हा सभासद देशांनी जमा केलेल्या कोशाने
बनलेला असतो. प्रत्येक सभासद देशाने धीकोशाचा किती वाटा द्यावा,
हे संबंधित देशाचे राष्ट्रीय उत्पन्न, उपलब्ध विदेशी चलन व
सुवर्णसाठा, आंतरराष्ट्रीय देवाण घेवाणविषयक
स्थिती इत्यादी बाबी विचारात घेऊन ठरविण्यात येते. सभासद
देशांनी त्यांच्या कोट्यापैकी २५ % भाग हा डॉलर व सुवर्णात
जमा करावा लागतो. या पद्धतीने संचलित झालेला निधी सामान्य
खात्यात जमा ठेवण्यात येतो. दर पाच वर्षांनी सभासद
देशाचा कोटा बदलण्यात येतो.

आयएमएफ चा आणखी एक निधी कोश म्हणजे स्पेशल ड्रॉईंग राईट्स
(एसडीआर) होय. हा निधीकोश विशेष खात्यात जमा असतो.
या खात्यातील निधी अमेरिका, जपान, फ्रांस, इंग्लंड
या देशांच्या चलनाद्वारे संकलित झालेला असतो.

● व्यवस्थापन-
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या कारभारावर मुख्य नियंत्रण हे बोर्ड ऑफ
गव्हर्नर्स चे असते. प्रत्येक सभासद देशाचा एक गव्हर्नर व तसेच
एक पर्यायी गव्हर्नर या मंडळावर घेण्यात येतो. या मंडळाद्वारे
कार्यकारी संचालक मंडळाची निवड केली जाते. संचालक मंडळ वीस
सदस्यांचे असते. व त्यापैकी चौदा निर्वाचित व सहा अधिकतम
कोटा देणारे सदस्य असतात. रोजचे व्यवस्थापन संचालक मंडळाद्वारे
चालते. संचालक मंडळातून एक व्यवस्थापकीय संचालक म्हणून निवडला जातो.

सभासद देशांना त्यांच्या कोट्याच्या प्रमाणात मताचा अधिकार
दिलेला असतो. एकूण ८५ % मताधिक्याने धोरण बदलण्यात येते.

● कार्य-
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीद्वारे सभासद देशाचा चलन विनिमय दर
ठरविला जातो. यासाठी सभासद देशांना त्यांच्या चलनाचे मूल्य डॉलर
व सुवर्णाच्या रूपात जाहीर करावे लागते. या पद्धतीमुळे विविध
देशांच्या चलनांचा परस्पर विनिमय दर निशिचत करता येतो.
परदेशी देवाण घेवाणीत असंतुलनाची समस्या असल्यास
दहा टक्यापर्यंत हा घोषित दर बदलण्याचा अधिकार असतो.
आयएमएफ तर्फे सभासदांना विविध प्रकारचा कर्जपुरवठा व स्रोत
उपलब्ध करून देण्यात येतात. देशाचा कोटा व निधीकडे
त्या देशाचा असणारा चलनसाठा यांच्यातील फरकाएवढी रक्कम
सभासदांना कधीही काढता येते. या उचल रकमेवर व्याज आकारण्यात
येत नाही. त्यासाठी विशेष अटी लादण्यात येत नाहीत व उचल परत
करावी लागत नाही. एखाद्या देशाच्या कोटा रकमेच्या पंचवीस
टक्यांपर्यंत निधीकडून विनाअटीचे कर्ज मिळते. अन्य
प्रकारच्या कर्जासाठी अनेक जाचक अटी असतात. विदेशी देवाण
घेवाणीचे संतुलन साधण्यासाठी निधीतर्फे सुचविण्यात
येणार्या आर्थिक बदलांची पूर्तता करण्याची लेखी हमी दिल्यासच
अन्य काही पव्रकारचे कर्ज मिळू शकते. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर
प्राथमिक वस्तूंचा साठा करण्यासाठी कोट्याच्या ४५%, पूर - दुष्काळ इत्यादीमुळे आंतरराष्ट्रीय देवाण घेवाणीत
असंतुलनाची समस्या असणार्या देशांना ७० % ते १४० % कर्ज
संबंधित अटींसह मिळण्याची सोय आयएमएफ अंतर्गत उपलब्ध असते.
त्याचबरोबर आर्थिक तूट, चलन विनिमय दर, आयशात निर्यात कर,
आर्थिक धोरण इत्यादीसंबंधी निधीकडून सल्ला व मार्गदर्शन देण्यात
येते..

Tags: MPSC katts IMF International monetary Fund nanenidhi
source- wikipedia

 

Maharashtra General Info :: महाराष्ट्राची सर्वसाधारण माहिती

●● महाराष्ट्र ●●

• क्षेत्रफळ : 307,713 km 2 (भारतात तिसरा क्रमांक )
• लोकसंख्या: (२००१ ची जनगणना )
96,752,247
(भारतात २ रे )
(२०११ ची जनगणना :हंगामी आकड्यांनुसार ) :
112,372,972
(भारतात २ रे )

• राज्याचे गीत: "जय जय महाराष्ट्र माझा "

• राजभाषा: मराठी

• राज्याचा प्राणी (State Animal): शेकरू ( मोठी खार:
भीमाशंकरच्या जंगलात आढळते.)
• राज्य वृक्ष: आंबा
• राज्य पक्षी: हरीयाल
(हिरव्या रंगाचा कबुतरासारखा दिसणारा पक्षी )

• राज्याचा खेळ : कब्बड्डी
• राज्य नृत्य : लावणी

• महाराष्ट्र नावाचा उगम

महाराष्ट्राला ऋग्वेदामध्ये "राष्ट्र" या नावाने संबोधले गेले
आहे. अशोकाच्या काळात "राष्ट्रिक" आणि नंतर
"महा राष्ट्र" या नावाने ओळखले जाउ लागले असे ह्युएन-
त्सांग व इतर प्रवाशांच्या नोंदींवरून दिसून येते. हे
नाव प्राकृत भाषेतील "महाराष्ट्री" या शब्दावरून पडले
असण्याची शक्यता आहे. काही जण महाराष्ट्र
या शब्दाचा अर्थ महार व रट्टा यांच्याशी लावतात परंतु
काहींच्या मते हे नाव महाकांतार (महान वने- दंडकारण्य)
या शब्दाचा अपभ्रंश आहे. [२]

महाराष्ट्रातील विविध स्थळांचा - नदी,पर्वत,स्थळ इ.-
रामायण महाभारत इत्यादी प्राचीन ग्रंथामध्ये उल्लेख
आढळतो. व्यवस्थित माहितीची उपलब्ध ऐतिहासिक साधने
इ.स.पूर्व तिसर्या शतकापासून महाराष्ट्राची माहिती देतात.

महाराष्ट्राच्या प्रत्येक विभागाचा राजकीय कालखंडानुसार
इतिहास वेगळा असला तरी सांस्कृतिक व सामाजिक इतिहास
बराचसा समान आहे. जनपद, मगध, मौर्य, सातवाहन, वाकाटक,
चालुक्य, राष्ट्रकुट, देवगिरीचे यादव, अल्लाउद्दीन खिलजी
, मुहम्मद बिन तुघलक ,पोर्तुगीज, विजापूर, मुघल, मराठा
, हैदराबादचा निजाम , इंग्लिश लोक ,
इत्यादी राज्यकर्त्यांनी महाराष्ट्राचे विविध भाग
वेगवेगळ्या कालखंडात व्यापले होते.
महाराष्ट्राचा इतिहास महाराष्ट्री भाषेच्या वापराच्या संदर्भात
३र्या शतकापासून नोंदवला गेला आहे.
त्या आधीच्या कालखंडाबद्दल विशेष माहिती उपलब्ध नाही.

महाराष्ट्र त्या काळात 'दंडकारण्य' म्हणून ओळखले जात
असे. मगध, चालुक्य, वाकाटक, राष्ट्रकुट यांचे राज्य
महाराष्ट्रावर वेगवेगळ्या मध्ययुगीन कालखंडात
होते,परंतु सातवाहन राजा शालिवाहन आणि देवगीरीचे यादव
यांच्या कालखंडातमराठी भाषा-संस्कृतीचा विकास
झाला. मौर्य साम्राज्याच्या विघटनानंतर सातवाहन यांनी इ.स.पू
२३०- २२५ पर्यंत महाराष्ट्रावर राज्य केले.
सातवाहनांच्या राज्यात मोठ्या प्रमाणात सांस्कृतिक
सुधारणा झाली. महाराष्ट्री प्राकृत भाषा, (जी नंतर
आधुनिक मराठी भाषेत रुपांतरीत झाली)
सातवाहनांची राजभाषा होती. इ.स. ७८ मध्ये
महाराष्ट्राचा राज्यकर्ता गौतमीपुत्र
सातकर्णी किंवा शातकारणी (शालिवाहन) हा होता. त्याने सुरू
केलेला शालिवाहन शक आजही रूढ आहे.
त्यानंतर देवगिरीच्या यादवांनी महाराष्ट्रावर राज्य प्रस्थापित
केले. १३व्या शतकात महाराष्ट्र प्रथमच
इस्लामी सत्तेखाली आला जेव्हा दिल्लीचे अलाउद्दीन
खिलजी व नंतर मुहम्मद बिन तुघलक यांनी दख्खनचे काही भाग
काबीज केले. इ.स. १३४७ मध्ये
तुघलकांच्या पडावानंतर विजापूरच्या बहामनी सुलतानांनी सुमारे
१५० वर्षे राज्य केले.

१७व्या शतकाच्या सुरुवातीस (पश्चिम महाराष्ट्रातील) मराठा-
साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. शिवाजी
महाराजांनी मराठा साम्राज्य स्थापन केले.
छत्रपती शिवाजीराजे भोसले
यांच्या नेतृत्त्वाखाली मराठ्यांनी आपले स्वतंत्र राष्ट्र निर्माण
करणे सुरू केले. इ.स. १६७४ मधील राज्याभिषेकानंतर
शिवाजी महाराजांच्या राज्याची 'अधिकृत' सुरुवात झाली.
शिवाजीराजांचे पुत्र संभाजीराजे भोसल्यांना मोगल बादशहा
औरंगझेब यांनी पकडले व त्यांची हत्या घडवून आणली. पुढील
चार दशकात मराठा साम्राज्य पेशव्यांच्या हातात पडले. भोसले
हे केवळ नाममात्र राज्यकर्ते राहिले. मोगलांना हरवून पेशवे
भारताचे नवे राज्यकर्ते म्हणून उदयास
आले. बाळाजी विश्वनाथ पेशवे व त्यांचे पुत्र बाजीराव
पहिले यांनी मराठा राज्य वाढवले व
सध्याच्या भारताच्याही सीमेपार आपली वर्चस्व प्रस्थापित
केले.

इ.स. १७६१ साली पानिपतच्या तिसर्या लढाईत अफगाण
सेनानी अहमदशाह अब्दालीने पेशव्यांचा व पर्यायाने
मराठी साम्राज्याचा मोठा पराभव केला. या पराभवानंतर
मराठा साम्राज्याची एकसंधता नष्ट झाली व महराष्ट्रातील
सत्ता पेशव्यांकडे राहिली असली तरी महाराष्ट्राबाहेरचे
साम्राज्य अनेक सरदारांनी आपापल्यात वाटून घेतली.
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतात बस्तान घातले
असताना मराठे व ब्रिटिश यांच्यात इ.स.
१७७७- १८१८ च्या दरम्यान तीन युद्धे झाली. इ.स.१८१९ मध्ये
ब्रिटिशांनी पेशव्यांना पदच्युत करून मराठ्यांचे राज्य काबीज
केले.

आणखी मार्गदर्शना साठी खालील पेज लाइक करा :
<3 <3 <3 @[285006821631210:] <3 <3 <3

महाराष्ट्र ब्रिटिशांच्या बॉम्बे राज्याचा एक भाग होता. बॉम्बे
राज्यात कराची ते उत्तर दख्खन भाग समाविष्ट होते. अनेक
राज्यकर्ते ब्रिटिशांचे वर्चस्व मानून आपापले राज्य सांभाळीत
होते. मराठवाडानिजामाच्या अंमालाखाली राहिला.
ब्रिटिशांनी सामाजिक सुधारणा तसेच अनेक नागरी सोयी-
सुविधा आणल्या. परंतु त्यांच्या भेदभावी-निर्णयांमुळे व
पारतंत्र्याच्या जाणिवेमुळे भारतीयांमध्ये असंतोष निर्माण
झाला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस लोकमान्य
टिळक यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा उभारला जो पुढे महात्मा गांधी
यांनी चालवला. मुंबई हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे एक
महत्त्वाचे केंद्र होते.

ऑगस्ट १५, इ.स. १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य
मिळाल्यावर प्रांत व राज्यांची पुनर्रचना करण्याचे हाती घेतले
गेले. साधारणतः भाषेप्रमाणे प्रांत निर्मिले जात होते.
परंतु भारत सरकारने मुंबईसह महाराष्ट्र राज्य निर्मितीस नकार
दिला. केंद्राच्या या पवित्र्याच्या विरोधात महाराष्ट्रातील
जनतेने प्रखर आंदोलन केले. यात १०५
व्यक्तींनी आपल्या प्राणाचे बलिदान दिले.केंद्र सरकार मुंबई
महाराष्ट्रात समाविष्ट करण्याच्या विरोधात होते. आचार्य
अत्रे, शाहीर साबळे, सेनापती बापट, डांगे
इत्यादी प्रभृतींनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला बळ दिले.
आचार्य अत्र्यांनी मराठा या पत्रात
आपली आग्रही भूमिका मांडली.
अखेर १ मे , १९६०ला महाराष्ट्राचे सध्याचे प्रमुख भौगोलिक
विभाग कोकण , मराठवाडा , पश्चिम महाराष्ट्र, दक्षिण
महाराष्ट्र, उत्तर महाराष्ट्र , विदर्भ एकत्र करून
सध्याच्या मराठी भाषिक महाराष्ट्राची रचना करण्यात आली.
१९६० च्या दशकातील संयुक्त महाराष्ट्र
चळवळीने महाराष्ट्राच्या विविध भौगोलिक भागांस एकत्र
आणले.परंतु बेळगांव आणि आसपासचा परिसर व गुजरातेतील
डांगी बोली बोलणारा प्रदेश महाराष्ट्रात समाविष्ट
केला गेला नाही. बेळगांवासह ८६५ गावे महाराष्ट्रात सामील
करण्यासाठी आजही प्रयत्न सुरू आहेत.
महाराष्ट्र राज्य हे भारतीय उपखंडाच्या साधारण पश्चिम-मध्य
दिशेला स्थित आहे. महाराष्ट्राची जमीन
प्राकृतिकदृष्ट्या एकसारखी (homogeneous) आहे व खूप
मोठे क्षेत्र (महाराष्ट्र देश) पठारी आहे. डेक्कन वादख्खन असे
या पठारांना संबोधले जाते. दख्खनचा पठारी प्रदेश विविध
नद्यांनी व्यापलेला आहे. महाराष्ट्राच्या पश्चिमेस
व अरबी समुद्राला समांतर अशा सह्याद्री
पर्वतरांगा (किंवा पश्चिम घाट) आहेत ज्यांची उंची सुमारे
२१३४ मी. (अंदाजे ७,००० फूट) आहे.
या पर्वतरांगांमधून गोदावरी, नर्मदा आणि
कृष्णेसह इतरही अनेक नद्या उगम पावतात.

अरबी समुद्राच्या व सह्याद्री पर्वतरांगाच्या मध्ये
असलेल्या भागास कोकण म्हणतात. कोकण
भागाची रुंदी ५०-८० कि.मी आहे. राज्याच्या उत्तरेस सातपुडा
तर पूर्वेस भामरागड-चिरोळी-गायखुरी पर्वतरांगा आहेत.
राज्यात मौसमी पाऊस पडतो. महाराष्ट्रातील
काळी बेसाल्ट मृदा कापसाच्या लागवडीसाठी उपयुक्त आहे.

गुजरात, दादरा आणि नगर-हवेली मध्यप्रदेश
अरबी समुद्र छत्तीसगढ महाराष्ट्र
गोवा कर्नाटक आंध्र प्रदेश
भारतातील इतर राज्यांप्रमाणेच, राज्यपाल राज्याचा प्रमुख
व्यक्ती असते. राष्ट्रपती केंद्र सरकारच्या सल्ल्याने
राज्यपालांची नेमणूक करतात. राज्यपाल हे पद केवळ नाममात्र
असते. राज्याचे शासनमुख्यमंत्री , चालवतात. या व्यक्तीकडे
शासनाचे सर्वाधिक अधिकार असतात.महाराष्ट्र विधानसभा व
मंत्रालय राजधानी मुंबई येथे आहे. मंत्रालयात राज्य
सरकारची प्रशासकीय कार्यालये आहेत. मुंबई उच्च
न्यायालय याच शहरात आहे. राज्य सरकारचे
पावसाळी अधिवेशन मुंबई येथे तर
हिवाळी अधिवेशन नागपूर (महाराष्ट्राची उपराजधानी) येथे होते.

महाराष्ट्रात दोन विधान-सदने (bicamel) आहेत. विधान
सभेत लोकांनी प्रत्यक्षपणे निवडून दिलेले प्रतिनिधी असतात
तर विधान परिषदेत अप्रत्यक्षरीत्या नियुक्त
प्रतिनिधी असतात. महाराष्ट्राचे संसदेत ६७
प्रतिनिधी असतात, पैकी राज्यसभेत १९ प्रतिनिधी तर
लोकसभेत ४८ प्रतिनिधी असतात.
भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्रातील राज्य
मुख्यत: कॉँग्रेस पक्षाकडे आहे. यशवंतराव चव्हाण,
वसंतदादा पाटील, शरद पवार या काही महत्त्वाच्या कॉंग्रेस
नेत्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्रीपद भूषविलेले आहे.

१९९५
साली शिवसेना -भाजपा युती सत्तेवर आली. कॉँग्रेस पक्षातील
फुटीनंतर शरद पवारांनी राष्ट्रवादी कॉँग्रेस हा नवा पक्ष
स्थापन केला. सध्या (इ.स. २०११ )महाराष्ट्रात

कॉँग्रेस-
राष्ट्रवादी कॉंग्रेस युतीची सत्ता असून पृथ्वीराज चव्हाण हे
मुख्यमंत्री तर अजित पवार हे उप-मुख्यमंत्री आहेत.

• महाराष्ट्रातील जिल्हे
महाराष्ट्र राज्य ३५
जिल्ह्यांत विभागले गेले
आहे. या जिल्ह्यांचे ६
समूह
अथवा महसुली विभाग
आहेत-

पुणे , नाशिक , औरंगाबाद , कोकण , नागपूर व अमरावती . हे
महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत राजस्व विभाग आहेत.

भौगोलिक, ऐतिहासिक व राजकीय-मतांनुसार महाराष्ट्रात पाच
मुख्य विभाग आहेत: देश किंवा पश्चिम महाराष्ट्र विभाग (पुणे
विभाग), उत्तर महाराष्ट्र विभाग (नाशिक विभाग),
मराठवाडा (औरंगाबाद विभाग), विदर्भ किंवा बेरार (नागपूर
आणि अमरावती विभाग) , आणि कोकण (कोकण विभाग).

• राज्याचे वार्षिक उत्पन्न पुढील तक्त्यात दिले आहे.
स्रोत सांख्यिकी मंत्रालय,भारत सरकार (आकडे- कोटी रु.)
वर्ष - वार्षिक उत्पन्न
१९८० - १६,६३१
१९८५ - २९,६१६
१९९० - ६४,४३३
१९९५ - १,५७,८१८
२००० - २,३८,६७२

सन १९७० नंतरच्या दशकातील योग्य आर्थिक धोरणांमुळे
महाराष्ट्र राज्य भारतातील अग्रगण्य औद्योगिक राज्य
बनले.आर्थिक क्षेत्रात पहिला क्रमांक मिळविण्याच्या प्रयत्न
करणाऱ्या आणि प्रगतिशील, पुरोगामी अशा राज्यांपैकी ते एक
आहे. परंतु महाराष्ट्रात विकास सारख्या प्रमाणात होऊ
शकला नाही. मुंबईसह पश्चिम महाराष्ट्राचा विकास
झाला पण विदर्भ , मराठवाडा व कोकण हे भाग मागास राहिले.

महाराष्ट्रातील राजकारणात व नोकरशाहीतही पश्चिम
महाराष्ट्राचा अधिक प्रभाव आहे [ संदर्भ हवा ].
राज्याचे २००४ सालचे वार्षिक उत्पन्न (gross state
domestic product) १०६ अब्ज अमेरिकन डॉलर इतके आहे.
महाराष्ट्र भारतातील दुसरे सर्वांत जास्त शहरीकरण झालेले
राज्य आहे.
एकूण राष्ट्रीय औद्योगिक उत्पन्नापैकी १३% महाराष्ट्राचे
योगदान आहे. ६४.१४% लोक कृषी व संबंधित उद्योगात
रोजगार मिळवतात. एकूण वार्षिक उत्पन्नापैकी (GSDP) ४६%
हिस्सा हा कृषी व संबंधित उद्योगातून मिळतो.

• महाराष्ट्रातील प्रमुख उद्योगधंदे - रासायनिक आणि संबंधित
उत्पादने, विद्युत आणि साधी यंत्रे, कापड, पेट्रोलीयम
आणि तत्सम उद्योग हे आहेत.
इतर महत्त्वाचे उद्योगधंदे - धातू उत्पादने, वाईन द्राक्षापासून
तयार केले जाणारे मद्य), दागिने, औषधे, अभियांत्रिकी सामान,
यांत्रिक सामान, पोलाद व लोह उद्योग, प्लास्टिक वायर्स.

आणखी मार्गदर्शना साठी खालील पेज लाइक करा :
<3 <3 <3 @[285006821631210:] <3 <3 <3

• महत्त्वाची पिके- आंबा, द्राक्षे, केळी, संत्री, गहू ,
तांदूळ, ज्वारी , बाजरी आणि कडधान्ये.
महत्त्वाची नगदी पिके (cash crops)- शेंगदाणे, कापूस, ऊस ,
हळकुंड व तंबाखू.
सिंचीत जमीन ३३,५०० कि.मी २ इतकी आहे.
मुंबई, महाराष्ट्राची राजधानी, भारताची आर्थिक
राजधानी म्हणून ओळखली जाते. जवळजवळ सर्व प्रमुख बँका,
आर्थिक संस्था, विमा संस्था व गुंतवणूक संस्थांची मुख्य
कार्यालये येथे आहेत. भारतातील चित्रपट
आणि दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांचे पहिल्या क्रमांकाचे
निर्मिती केंद्र मुंबई आहे. मुंबई शेअर बाजार (भारतातील सर्वांत
मोठा व आशियातील सर्वांत जुना) ही महत्त्वाची संस्था मुंबईत
आहे. महाराष्ट्र सरकारने सॉफ्टवेर पार्क्स पुणे, मुंबई, नाशिक,
नागपूर, आणि औरंगाबाद येथे स्थापन केली आहेत.
कोळसानिर्मित व अणुनिर्मित वीज या क्षेत्रात
महाराष्ट्राचा प्रथम क्रमांक आहे.

जट्रोफा लागवडीसाठी महाराष्ट्राने नवा प्रयोग सुरू केला आहे.
४१% पेक्षा जास्त S&P CNX 500 कंपन्यांची महाराष्ट्रात
कार्यालये आहेत.
महाराष्ट्राच्या रहिवाशांना महाराष्ट्रीय अथवा मराठी माणूस असे
संबोधतात. २०११च्या जनगणनेनुसार

महाराष्ट्राची लोकसंख्या ११,२३,७२,९७२ आहे.
महाराष्ट्र
लोकसंख्येनुसार भारतातील दुसर्या क्रमांकाचे राज्य
आहे. मराठी बोलणार्यांची संख्या ६२,४८१,६८१ आहे.
महाराष्ट्र राज्यापेक्षा जास्त लोकसंख्या असणारे केवळ ११
देश आहेत. लोकसंख्येची घनता ३७० कि.मी. २ इतकी आहे.
लोकसंख्येपैकी ५.८३ कोटी पुरुष व ५.४० कोटी स्त्रिया आहेत.
महाराष्ट्रातील शहरी लोकसंख्येची टक्केवारी ४२.४% आहे.
लिंग-गुणोत्तर (sex-ratio) १,००० पुरुषांमागे ९४६
महिला इतका आहे. ८२.९% लोकसंख्या साक्षर आहे.
साक्षरता-वाढीचा दर १९९१-२००१ला २२.५७% होता.

मराठी ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा आहे.
त्याचबरोबर हिंदी भाषा व इंग्लिश शहरी भागात बोलली जाते.
उत्तर-पश्चिम महाराष्ट्रात अहिराणी बोलीभाषा तर दक्षिण
कोकणात मालवणी या मराठीच्या बोलीभाषा बोलल्या जातात.
दख्खनच्या देश भागात 'देशी' व विदर्भात 'व-हाडी'
या बोलीभाषा अस्तित्वात आहेत.

राज्यात ८०.२% हिंदू , १०.६% मुस्लिम , ६% बौद्ध, १.३%
जैन व १% ख्रिश्चन धर्मीय जनता आहे.
काही प्रमाणार ज्यू व पारशी धर्मीय देखील आहेत.

महाराष्ट्रातील काही मंदीरे अनेक शतकांपासूनची आहेत.
मंदीरांच्या शिल्पशैलीत उत्तर व दक्षिण भारताचा मिलाप
आढळतो. मंदीरांवर हिंदू, बौद्ध व जैन संस्कृतींचा ठसा आहे.
औरंगाबाद जवळील अजिंठा व वेरुळची लेणी जगप्रसिद्ध आहेत.
मोगल शिल्पशैलीची झलक औरंगाबाद येथीलच बीबी का मकबरा
येथे पहायला मिळते. महाराष्ट्रात अनेक दुर्ग व किल्ले
आहेत. रायगड , प्रतापगड व सिंधुदुर्ग ही काही उदाहरणे.
महाराष्ट्राचे लोकसंगीत समृद्ध आहे. गोंधळ, लावणी
, भारुड  आणि पोवाडा हे प्रकार विशेष लोकप्रिय
आहेत. मराठी साहित्य भारतातील अग्रगण्य असे
असून ज्ञानेश्वर (भावार्थदीपिका अर्थात 'ज्ञानेश्वरी 'चे
रचयिते), सन्त एकनाथ, पु.ल. देशपांडे, प्र.के.अत्रे , व्यंकटेश
माडगूळकर हे काही प्रमुख लेखक व कवी आहेत. प्रत्येक
वर्षी अनेक मराठी पुस्तके प्रकाशित होत असतात.
मराठी नाटक, चित्रपट व दूरचित्रवाणीचे केंद्र मुंबई येथे आहे
आणि बहुतेक कलाकार सर्व माध्यमातून कामे करतात.

मराठी चित्रपटसृष्टीतील काही प्रसिद्ध व्यक्ति -
पु.ल.देशपांडे, अशोक सराफ, लक्ष्मीकांत बेर्डे , सचिन
पिळगांवकर, महेश कोठारे आणि व्ही. शांताराम .
मराठी नाटकांचा जुना काळ हा कोल्हटकर, खाडिलकर, देवल,
गडकरी व किर्लोस्कर आदी लेखकांनी गाजवला. तो काळ
संगीतनाटके आणि नाट्यसंगीताचा होता. याच
काळात बालगंधर्व, केशवराव भोसले , भाऊराव कोल्हटकर
व दीनानाथ मंगेशकर या गायक-
कलावंतानी रंगभूमीची सेवा केली.

• मराठी दूरचित्रवाणी वाहिन्या पुढीलप्रमाणे - दूरदर्शन-
सह्याद्री, झी मराठी ,ई टीवी मराठी स्टार माझा , मी मराठी
, झी टॉकीज , झी २४ तास , आयबीएन-लोकमत आणि साम
मराठी. मागील काही वर्षांपासून
मराठी वाहिन्यांनी लोकप्रियता मिळवली असून बहुतेक
वाहिन्या २४ तास सुरू असतात. परदेशस्थ मराठी माणसेदेखील
यांचा आस्वाद घेतात.

महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती भागानुसार बदलते.
कोकणात भात व मासे लोकप्रिय आहेत तर पूर्व महाराष्ट्रात
गहू, ज्वारी आणि बाजरी जास्त खाल्ली जाते. सर्व
प्रकारच्या डाळी, कांदे , बटाटे , टॉमेटो, मिरची, लसूण व आले हे
पदार्थ मराठी जेवणात सर्रास वापरले जातात. सामिष अन्न
अनेक जणांना आवडते.

मराठी स्त्रियांचा पारंपारिक वेष नऊवारी साडी तर
पुरुषांचा धोतर/पायजमा आणि सदरा असा आहे. परंतु
शहरी भागात आधुनिक पेहराव केले जातात.
भारतातील इतर प्रांतांप्रमाणेच क्रिकेट हा खेळ
येथेही लोकप्रिय आहे. कबड्डी सुद्धा खेळली जाते. लहान मुलांत
विटी-दांडू, पकडा-पकडी हे खेळ लोकप्रिय आहेत.
दिवाळी, रंगपंचमी, गोकुळाष्टमी व गणेशोत्सव हे महाराष्ट्राचे
मुख्य उत्सव आहेत. यांपैकी गणेशोत्सव सर्वांत मोठा व
लोकप्रिय सण आहे जो आता देशभर साजरा केला जातो.
दहा दिवस साजरा होणारा हा सण बुद्धी व विद्येचे दैवत
असणार्या गणपतीचा आहे. त्याचबरोबर शिव-जयंती
, वटपौर्णिमा , मकरसंक्रांती , दसरा इ. सण देखील साजरे केले
जातात.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात सामाजिक सुधारनांची व चळवळ व
स्त्री शिक्षणाची चळवळ महाराष्ट्रातुनच सुरु झाली. तत्कालीन
समाजसुधारकांचे अग्रणी महात्मा ज्योतीबा फुले हे होते.

राज्याचा सर्व भाग मान्सून प्रकारच्या हवामानाच्या पट्ट्यात
मोडतो. मार्चपासून सुरू असणारा उन्हाळा मे महिन्यात संपतो.
जूनच्या आरंभापासून मोसमी वाऱ्यांपासून पाऊस पडतो.
पावसाळ्यात जमिनीवर पसरलेली हिरवळ त्यानंतर
येणाऱ्या सौम्य हिवाळ्यात देखील टिकून राहते. मात्र
एकदा का उन्हाळा सुरू झाला की हिरवळ वाळून जाते व सर्वत्र
रूक्षपणा पसरतो. जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यात
पडणारा मोसमी पाऊस जोराचा असतो आणि घाटमाध्यावर
त्याचे प्रमाण ४०० सें.मी. वर जाऊन पोहोचते.
सह्यादीच्या पश्चिमेकडील, वाऱ्यांच्या दिशेत
येणाऱ्या, कोकण भागात मुसळधार पाऊस पडतो. मात्र
उत्तरेकडे त्याचे प्रमाण कमी होत जाते. सह्याद्रीच्या पुर्वेकडे
पर्जन्यछायेच्या प्रदेश असून मावळ भागातून हळूहळू पूर्वेकडे
गेल्यास पावसाचे प्रमाण कमी होते व महाराष्ट्र
पठाराच्या पश्चिम भागात ते ७० से.मी. इतके
खाली येते. सोलापूर व अहमदनगर हे जिल्हे
कोरड्या भागाच्या मर्मस्थानीच आहेत.
मोसमी ऋतुच्या उत्तरकाळात पूर्वेकडील मराठवाडा
आणि विदर्भ या भागात पावसाचे प्रमाण थोडेसे वाढते.
मराठवाड्यात थोडासा वळवाचा पाऊस पडतो तर विदर्भात
बंगालच्या उपसागरावरून येणारी मोसमी वाऱ्यांची शाखादेखील
थोडासा पाऊस देते.


भारतीय रेल्वेचे जाळे राज्यभर आहे व
लांबच्या प्रवासाकरीता रेल्वे हे सोयीचे साधन आहे.
महाराष्ट्राच्या बहुतेक भागांना मध्य रेल्वे सेवा पुरवते. कोकण
भागात कोकण रेल्वे तर इतर काही भागांना पश्चिम
रेल्वे सेवा देते. सध्या मुंबई शहरात मोनोरेल व पुणे शहरात
मेट्रो प्रकल्प हाती घेण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य
परिवहन मंडळाची (एस.टी) सेवा बहुतेक शहर व खेड्यात
उपलब्ध असते. एस.टी.चे जाळे महाराष्ट्रभर पसरले आहे.
विशेषत: ग्रामीण विभागात या बसेस लोकप्रिय आहेत. अनेक
शहरात एस.टी. बरोबरच खाजगी गाड्यादेखील सेवा पुरवतात.

महाराष्ट्रातील छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय
विमानतळ हा भारतातील सर्वांत मोठा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
मुंबईत आहे. नागपूर व पुणे विमानतळांवरुन देशांतर्गत तसेच
काही आंतरराष्ट्रीय उड्डाणेदेखील होतात. औरंगाबाद, रत्नागिरी
, कोल्हापूर व सोलापूर येथेही राष्ट्रीय विमानतळ
आहेत. मुंबईतल्या बंदरांपासून कोकण किनारपट्टीवरील इतर
बंदरात फेरी-सेवा (समुद्रावरून वाहतूक) होत असते.
शहरी भागात ३ आसनी रिक्षा तर उपनगरात
सहाआसनी रिक्षा लोकप्रिय आहेत. महाराष्ट्रात महामार्गांचे
मोठे जाळे आहे. मुंबई-पुणे द्रुतगतीमार्ग हा भारतातील सर्वांत
पहिला टोलमार्ग आहे. मुंबई-नागपूर
दरम्यानच्या या प्रतीच्या मार्गाचे काम सुरू आहे. मुंबई,
न्हावा-शेवा व रत्नागिरी ही महाराष्ट्रातील ३ मोठी बंदरे आहेत.

• मुंबई - मुंबई ही महाराष्ट्र राज्याची राजधानी असून भारतातील
सर्वांत जास्त लोकसंख्या असलेले शहर आहे. मुंबई
ही भारताची आर्थिक व मनोरंजनाची राजधानी आहे. मुंबईत
अनेक कंपन्यांची मुख्य कार्यालये आहेत. मुंबईत व्यवसाय व
नोकरीच्या अनेक संधी उपलब्ध असल्याने भारताच्या विविध
भागांतून लोक रोजगारासाठी येथे मोठ्या संख्येने येतात.

• पुणे - शिवाजीपूर्वकाळापासून ज्ञात इतिहास असलेले पुणे शहर
ही महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी मानली जाते. शिक्षण
आणि संशोधनसंस्था येथे मोठ्या संख्येने आहेत. पुणे शहर
परिसरात आधुनिक उद्योगव्यवसाय मोठ्या संख्येने उभे राहिले
आहेत. विशेषतः माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारतातील
आघाडीचे शहर असा लौकिक पुण्याने मिळवला आहे.

• नागपूर - विदर्भ विभागातील सर्वांत मोठे शहर असलेले नागपूर
महाराष्ट्राची उपराजधानी आहे. महाराष्ट्र
विधानसभेचे हिवाळी अधिवेशन येथे भरते.

• औरंगाबाद - महाराष्ट्राची पर्यटन राजधानी असा लौकिक
असलेल्या या शहरात आणि परिसरात अनेक जागतिक
दर्जाची पर्यटनस्थळे आहेत. मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ
येथे आहे. वाहनांचे सुटे भाग
आणि पेयनिर्मितीच्या कारखान्यांची संख्या औरंगाबाद
परिसरात मोठी आहे. मराठवाडा विभागाचे मुख्यालय औरंगाबाद
येथे आहे.

• नाशिक - हे उत्तर महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक व औद्योगिक
शहर आहे. दर १२ वर्षांनी येथे सिंहस्थ कुंभमेळा भरतो.
या मुहूर्तावर गोदावरी नदीत स्नान करणे पवित्र मानले जाते.
त्यासाठी हिंदू साधू आणि भाविक मोठ्या संख्येने येथे येतात.

• कोल्हापूर- शिवाजीच्या काळापासून व्यूहात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे
असलेले हे शहर अंबाबाईच्या महालक्ष्मी मंदिरासाठी हे प्रसिद्ध
आहे.

• सोलापूर- महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागातील एक प्रमुख शहर.
एके काळी कापड गिरण्यांसाठी प्रसिद्ध होते. येथील
सिद्धेश्वराचे मंदिरही प्रसिद्ध.
या विषयावर विस्तृत लेख पहा - महाराष्ट्र पर्यटन
महाराष्ट्र हा भौगोलिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, आर्थिक
अश्या सर्व दृष्टीने संपन्न आहे. प्रवासासाठी चांगले
लोहमार्ग, पक्के रस्ते, चांगली आणि स्वस्त क्षुधाशांतिगृहे,
धर्मशाळा यांची येथे रेलचेल आहे.

• पर्यटन
विकास मंडळाने महाराष्ट्रातील
पर्यटनव्यवसायाच्या प्रगतीसाठी प्रयत्न केले असून डेक्कन
ओडिसी नावाची विशेष रेल्वे गाडी सुरू केली आहे. अजिंठा लेणी
, मुंबई , थंड हवेची ठिकाणे, किल्ले व इतर ऐतिहासिक स्थळांवर
मोठ्या प्रमाणात पर्यटक दिसून येतात.

Taags: Maharashtra majha maza maharashtra info mpsckatta